نقش مناسک عاشورایی در اعتبارِ فردی و اجتماعی(1)

نقش مناسک عاشورایی در اعتبارِ فردی و اجتماعی(2)

اسطوره ی عاشورا

محکم ترین پشتیبان و پشتوانه ی شیعیان، تبدیل کردن حادثه ی کربلا به یک اسطوره برای تمام دوران است. هر قومی در پی اسطوره سازی برای هویت بخشی خود در بستر تاریخ بوده است. فاجعه ی کربلا درام عظیم تاریخی و مذهبی در شیعه است که توان و شأن اسطوره شدن دارد. شیعیان خوب دریافته اند که با اسطوره سازی می توان نهضتی را زنده نگه داشت. از این رو نه فقط در ایران بلکه در عراق، هند و پاکستان چنین گرایشی وجود دارد.

اسطوره ها کارکردهای نمادین دارند و حفظ این نمادها امری ضروری است. برافراشتن پرچم سیاه و سرخ، شبیه سازی، علم گردانی، روضه خوانی و سینه زنی و زنجیرزنی بیانی روشن از همین نمادها هستند. و از نظر روان شناختی پذیرش یک واقعه از طریق نمادها به مراتب آسان تر است.

مهمترین عنصر در جذب نمادهای اسطوره ای، هویت سازی است. از این رو مردم برای حفظ هویت مذهبی و فرهنگی در پرتو نمادها، تردیدی ندارند که باید از تمام امکانات گذشته و مدرن در جهت تقویت و پیشبرد مناسک بهره گرفت. به رغم این که جهان امروز در پی یکسان سازی و جهان وطنی پیش می رود اما از آن سو، عوامل هویت ساز نیز فعّال هستند. پیوستن به نشانه ها و نمادهای قومی و مذهبی در قالب مناسک و مراسم، امری اجتناب ناپذیر است.
از طرفی اسطوره ها آثار روانی و اخلاقی بسیاری در پی دارند. در مقابل هجوم بی وقفه ی یأس و ناامیدی های زیستی زمانه، وجود این نوع مراسم یک نوع حس مقاومت در افراد ایجاد و تا حدودی آنها را واکسینه می کند. بروز بیماری ها و وجود ویروس های ناشناخته، ضرورت توسل به اسطوره ها را بیشتر کرده است. شفاطلبی و عافیت خواهی، سکه ی رایج خواسته ها و دعاها در این نوع مراسم و مناسک است.

نقش مناسک عاشورایی در اعتبارِ فردی و اجتماعی(3)

مناسک مذهبی

مناسک و تشریفات جزیی از دین اند. آنها ما را از لحاظ روانی به دیگران و به میراث فرهنگی مشترک خود نزدیک تر می کنند. و این امر یگانگی ما را به منبع مفروض هر نوع خیر و نیرو تضمین می کند و باعث می شود احساس کنیم که می توانیم حتی بر مرگ غلبه کنیم. آیین جنبه ی مهم ایمان است که در حین غم و اندوه نقشی سازنده ایفا می کند. به عبارتی، آیین برای آن که حسّ امنیت ایجاد کند معانی سازنده ی جدیدی به دست می دهد باید به نحوی سازنده از خود بیگانه کننده باشد به تعبیر دیگر، آیین شخص را از هیجاناتش دور می کند و باعث می شود که به جهان بازگردد. فرایندی که مانع خودنگرانی وسواسی است... در سطح دیگر، آیین ها ایجاد ساختار می کنند حمایت اجتماعی پدید می آورند و اغلب باعث دوری از غم و اندوه می شوند. تشریفات رسمی موجب می شود که افراد داغدیده درد فقدان را از سر بگذرانند. مرگ زندگی بازماندگان را تلخ می کند و ایدئولوژی و آیین مذهبی می توانند ثبات را به زندگی ماتم زدگان بازگردانند.(روان شناسی دین، ترجمه محمد دهقانی ص 325)

نعیمه پورمحمدی در کتاب «علوم شناختی دین» می نویسد: مناسک مدت ها است هدف تحقیقات گسترده ی علمی، به ویژه در رشته ی مردم شناسی دینی، است... دانشمندان علوم شناختی دین، مناسک را همچون رفتاری طبیعی که با سوگیری های شناختی یا فرهنگی ما به شدت مرتبط است، می شناسند و مناسک را از همین وجه شناختی اش دنبال می کنند.(علوم شناختی دین ص 227)

وی با توجه به پژوهش های فراوانی که در این عرصه صورت گرفته، ده مورد از کارکرد مناسک و آیین های مذهبی را برشمرده است که عبارتند از: 1- فقدان سازوکار علیّ مناسک 2- دستورالعمل دقیق، سخت، پرتکرار و پرمرحله ی مناسک 3- دفع خطر و دفع طرد اجتماعی با اجرای مناسک 4- نظام شهودی یادگیری مناسک 5- عنصر فراطبیعی در مناسک مذهبی 6- مناسک آموزه ای و مناسک نمایشی/ مناسک پرتکرار و مناسک برانگیزاننده 7- کارکرد ضد اضطراب مناسک 8- کارکرد علامت دهی پرهزینه ی مناسک 9- کارکرد افزایش یا کاهش اعتبار مناسک 10- کارکرد تقویت پیوندهای درون گروهی مناسک.(همان صص 227-254)

نقش مناسک عاشورایی در اعتبارِ فردی و اجتماعی(4)

اعتبار فردی و اجتماعی

در میان ده مؤلفه ای که دکتر نعیمه پورمحمدی عنوان کرده است با توجه به عنوان بحث، سه مورد آن یعنی کارکرد ضد اضطراب مناسک و دفع خطر و دفع طرد اجتماعی و کارکرد تقویت پیوندهای درون گروهی مناسک، برجسته می شود.

مناسک بر روی فرد تأثیرات روان شناختی حیاتی همچون کاهش اضطراب در مواجهه با بی اطمینانی، تنظیم عاطفی و بهبود بهزیستی روانی دارد.(ص 239) سوسیس و همکارانش نمونه ای از زنان را در طول جنگ بررسی کردند و دریافتند که میزان بیشتر تلاوت کتاب مقدس در میانشان با میزان کمتر اضطراب رابطه ی مستقیم دارد. همچنین دریافتند زنانی که در طول جنگ، مراسم منظم تلاوت داشتند، پس از جنگ استرس و فشارهای کمتری تحمل می کردند. از این رو به این نتیجه رسیدند که مراسم به بازیابی حس تسلط بر زندگی و مهار آن و مواجهه با اضطراب ها و فشار روانی کمک می کند.(ص 241)

تحقیقات علوم رشدی و شناختی نشان می دهد که ویژگی های منحصر به فردی در کنش های مناسک وجود دارد که باعث می شود احتمال تکثیر و انتقالشان به شدت افزایش یابد. یکی از این ویژگی ها دفع خطر است... ویژگی دیگری که باعث تکثیر و انتقال وافر مناسک است، دفع طرد اجتماعی با انجام دادن مناسک است. رفتارهای تقلیدی، خطر طرد گروه را برطرف می کند. بنابراین؛ تهدید طرد اجتماعی و از دست دادن موقعیت در گروه انگیزه ای قوی است که مردم به سمت تقلید از مراسم و آیین ها بروند تا مطمئن شوند چتر گروه بر سرشان همچنان گسترده خواهد ماند.(ص 234)

شرکت در مناسک کمک می کند اشخاص پیوندهای درون گروهی شان را تحکیم و از آن محافظت کنند. مناسک اجرا شده بخشی از خاطرات مشترک همه ی اعضای گروه است که میانشان عواطف مشترکی ایجاد می کند که ناشی از این نوع تجربیات فیزیولوژیکی است. اجرای این مناسک چنان هویت گروهی ای می سازد و آن را تحکیم می کند که اگر تهاجم یا خطری گروه را تهدید کند هر شخص حاضر است برای گروه فداکاری کند و بمیرد، چرا که خود را عضو گروه حساب می کند.(ص 247)

نقش مناسک عاشورایی در اعتبارِ فردی و اجتماعی(5)

عزاداری مظهر اتحاد

پیش از آغاز ماه محرم، اعضای هیئت های عزاداری، در فضایی بسیار عاطفی و صمیمی، تمام لوازم سینه زنی و زنجیر زنی که معمولا در انبار حسینیه ها و مساجد نگه داری می شود؛ غبار روبی و بازسازی می کنند. و در جلسات متعدد، مسئولیت هر فردی مشخص می شود. سیاه پوشی حسینیه ها و گذرگاه های منتهی به آنها از اولین اقدامات افراد هیئت است. پس از آن با برگزاری مقدمات اولیه چون پرچم گردانی و دمام زنی، مردم را به این مراسم دعوت می کنند.

موارد سه گانه ای که در بخش قبلی بیان شد بر آیین عاشورایی هم قابل تطبیق است. اولا با خواندن زیارت عاشورا و دیگر ادعیه ی وارده در مساجد و محافل حسینی، شیعیان احساس امنیت روانی بیشتری پیدا می کنند. در این مراسم علاوه بر زیارت خوانی، ذکر مصیبتی هم صورت می گیرد.

اعضای هیئت خود را برای برگزاری مراسم سینه زنی و زنجیرزنی آماده می کنند. معمولا مراسم از حسینیه و مسجد محل شروع و مسیرهایی انتخاب و حرکت صورت می گیرد. در این مسیر افرادی به جمع هیئت می پیوندند و دیگران اعم از زن و مرد، هیئت را همراهی می کنند.

تمام این مراتب و مراسم در جهت اتحاد و همدلی صورت می گیرد. مردمی هم که هیئت را همراهی می کنند، با زدن بر سر و سینه و ریختن اشک، به گونه ای خود را شریک ماجرا می دانند. این آیین ها در روزهای تاسوعا و عاشورا به اوج خود می رسد. خصوصا وقتی که با تعزیه و شبیه سازی همراه باشد.
دیوید پینالت در فصل هفتم کتاب «اسب کربلا» می نویسد: به علت برگزاری مراسم باشکوه شبیه ذوالجناح در شهر له پایتخت لداخ هند و حضور پررنگ ساکنان اعم از شیعه و سنی و بودایی نوعی اتحاد و همبستگی در میان آنان ایجاد شده است.
مؤلف که بارها به شهر له رفته است، می گوید: تا جایی که من می فهمم، این آیین نه تنها تنش ها را از بین مسلمان ها و بودایی ها کاهش می دهد بلکه میان خود مسلمان های شهر، بین شیعه و سنی نیز میانجیگر است. این آیین به صورتی برگزار می شود که تا حد مشخصی بتواند نمایشی از آشتی طایفه ای نشان دهد و در عین حال تمایزات میان طوایف(مشخص تر از همه میان شیعه و سنی) حفظ و برجسته شود.(اسب کربلا ص 250)

+ نوشته شده در یکشنبه هفدهم تیر ۱۴۰۳ ساعت 8:3 توسط عباس فضلی  |